صدای قلب جنین یکی از مهمترین بخشهای مراقبتهای مامایی در دوران بارداری و زایمان است. شنیدن و ثبت منظم ضربان قلب جنین به ماما یا پزشک کمک میکند تا سلامت جنین و واکنش او به روند زایمان ارزیابی شود. گرچه بیشتر نوزادان بدون هیچ مشکلی به دنیا میآیند، اما در درصد کمی از موارد ممکن است مشکلاتی در اکسیژنرسانی یا عملکرد قلب جنین ایجاد شود. در چنین شرایطی، گوش دادن به صدای قلب جنین نقش کلیدی در شناسایی زودهنگام اختلالات دارد.
ضربان طبیعی قلب جنین چگونه است؟
محدوده طبیعی ضربان قلب جنین بین ۱۱۰ تا ۱۶۰ ضربه در دقیقه است. با این حال، نوساناتی در این محدوده کاملاً طبیعی محسوب میشود. تغییر در ریتم ضربان میتواند به دلیل انقباضات رحمی یا تغییر جریان خون جفت رخ دهد. زمانی که الگوی ضربان قلب دچار اختلال شود، ممکن است نشاندهنده آن باشد که جنین به خوبی با شرایط زایمان کنار نمیآید. ازاینرو، ثبت دقیق آن یکی از شاخصترین ابزارهای ارزیابی وضعیت سلامت اوست.
روشهای شنیدن صدای قلب جنین هنگام زایمان
شنیدن صدای قلب جنین معمولاً به دو روش اصلی انجام میشود که در ادامه به آن اشاره میکنیم:
۱. سمع متناوب (Intermittent Auscultation)
در این روش، ماما در فواصل زمانی مشخص، با استفاده از پینارد یا دستگاه داپتون ضربان قلب جنین را بررسی میکند. این روش در بارداریهای طبیعی و زایمانهای بدون عارضه توصیه میشود، زیرا به مادر اجازه میدهد در طول زایمان آزادانه حرکت کند. طبق دستورالعملها، ضربان قلب جنین هر ۱۵ دقیقه پس از آغاز زایمان و با نزدیک شدن به مرحله نهایی زایمان در فواصل کوتاهتر بررسی میشود.
۲. پایش الکترونیکی مداوم (Electronic Fetal Monitoring – EFM)
در این روش، صدای قلب جنین به صورت مداوم با دستگاه کاردیوتوگراف (CTG) ثبت میشود. دو مبدل توسط کمربندهای مخصوص روی شکم مادر قرار میگیرند که یکی برای ثبت انقباضات رحمی و دیگری برای دریافت سیگنالهای ضربان قلب جنین است. دادههای بهدستآمده به شکل نمودار به ماما یا پزشک امکان میدهند تا وضعیت جنین را لحظهبهلحظه بررسی کنند.
این یک روش غیرتهاجمی است، اما در برخی موارد خاص، ممکن است از الکترود داخلی برای ثبت دقیقتر استفاده شود. در این حالت، الکترودی کوچک روی پوست سر جنین قرار گرفته و از طریق معاینه واژینال متصل میشود.
انتخاب روش پایش صدای قلب جنین
انتخاب روش پایش به وضعیت سلامت مادر، روند بارداری و شرایط زایمان بستگی دارد. اگر در هنگام سمع متناوب، ماما متوجه الگوی غیرطبیعی در صدای قلب جنین شود، ممکن است توصیه کند که از روش EFM استفاده شود. همچنین، در بارداریهای پرخطر یا مواردی مانند فشار خون بالا، دیابت، بارداری چندقلویی، سابقه سزارین، زایمان زودرس یا دیررس (قبل از هفته ۳۷ یا بعد از هفته ۴۲)، مانیتورینگ الکترونیکی مداوم توصیه میشود.
تفاوت صدای قلب جنین پسر و دختر
یکی از باورهای رایج میان مادران باردار، تفاوت در صدای قلب جنین بر اساس جنسیت است. از نظر علمی، هیچ مدرک قطعی برای تأیید این ادعا وجود ندارد. محدوده طبیعی ضربان قلب برای هر دو جنس تقریباً یکسان است (۱۱۰ تا ۱۶۰ ضربه در دقیقه) و به عوامل متعددی همچون سطح اکسیژن، تحرک جنین و وضعیت رحم بستگی دارد. با این حال، برخی مشاهدات غیررسمی نشان دادهاند که ضربان قلب جنین دختر ممکن است کمی سریعتر باشد. این تفاوت در حدی نیست که بتواند مبنای علمی برای تعیین جنسیت قرار گیرد.
مزایا و خطرات پایش صدای قلب جنین
گوش دادن به صدای قلب جنین در دوران زایمان، یک اقدام استاندارد و ایمن در مراقبتهای مامایی است که هدف اصلی آن، حفظ سلامت مادر و جنین است. بررسی منظم ضربان قلب، به تیم درمانی کمک میکند تا در صورت بروز هرگونه نشانه از کاهش اکسیژن یا استرس جنینی، بهسرعت واکنش مناسب نشان دهند.
در بسیاری از موارد، همین نظارت به موقع باعث جلوگیری از آسیبهای احتمالی به جنین و تصمیمگیری دقیق در مورد نوع زایمان (طبیعی یا سزارین) میشود.
از سوی دیگر، روش پایش الکترونیکی مداوم (EFM) در برخی شرایط خاص میتواند مزایای مهمی داشته باشد؛ زیرا با ثبت لحظهبهلحظه تغییرات، امکان ارزیابی دقیقتری را برای پزشک فراهم میکند.
از نظر ایمنی، شنیدن صدای قلب جنین با این روشها هیچ خطر شناختهشدهای برای مادر یا جنین ندارد، مگر در مواردی که از الکترود داخلی استفاده میشود. در این حالت احتمال اندکی از عفونت وجود دارد که معمولاً بسیار نادر است
در مواقعی که EFM تغییرات غیرطبیعی در الگوی صدای قلب جنین را نشان دهد، پزشک ممکن است انجام آزمایش نمونهگیری خون از پوست سر جنین را توصیه کند. این آزمایش که در حین معاینه داخلی انجام میشود، میزان اکسیژن موجود در خون جنین را اندازهگیری میکند و یکی از دقیقترین روشهای تشخیص کمبود اکسیژن است.
نتیجه این آزمایش میتواند در تصمیمگیری درباره ادامه زایمان طبیعی یا انجام سزارین نقش تعیینکنندهای داشته باشد. درواقع هدف از این روش، پیشگیری از مداخلات غیرضروری در حالی است که سلامت جنین هنوز در محدوده طبیعی قرار دارد.
حق انتخاب مادر در بررسی صدای قلب جنین
در مراقبتهای مامایی مدرن، احترام به حق انتخاب مادر اهمیت ویژهای دارد. مادر باردار میتواند در مورد نوع پایش صدای قلب جنین تصمیم بگیرد، مگر در مواردی که وضعیت بالینی نیاز به نظارت مداوم دارد.
برای مثال، استفاده از دستگاه داپتون دستی در شرایطی که مادر در آب زایمان میکند یا در حین حرکت و تغییر وضعیت است، گزینهای مناسب محسوب میشود. این روش به حفظ آزادی حرکتی مادر کمک میکند و از نظر روانی نیز آرامش بیشتری فراهم میسازد.
در مقابل، در زایمانهای پرخطر یا در حضور عوامل بالینی خاص مانند دیابت، فشار خون بالا، بارداری چندقلویی یا وضعیت بریچ جنین، معمولاً توصیه میشود که مادر از روش EFM استفاده کند تا امکان پایش دقیقتر فراهم شود. ماماها در این موارد با توضیح مزایا و محدودیتهای هر روش، به مادر کمک میکنند تا تصمیمی آگاهانه بگیرد.
توصیههای مامایی در مورد شنیدن صدای قلب جنین
پایش صدای قلب جنین تنها یک اقدام برای بررسی سلامت نیست، بلکه بخشی از ارتباط عمیق میان مادر، ماما و جنین محسوب میشود. ماماها توصیه میکنند مادران در دوران بارداری، با آگاهی از مفهوم ضربان قلب جنین و روشهای مختلف شنیدن آن، احساس اطمینان و آمادگی بیشتری در زمان زایمان داشته باشند.
در زایمانهای فیزیولوژیک، شنیدن ضربان قلب در فواصل زمانی منظم کافی است و استفاده از روشهای پیچیدهتر تنها در صورت نیاز انجام میشود.
نکته مهم دیگر آن است که تفاوت صدای قلب جنین پسر و دختر هیچ ارزش تشخیصی ندارد و تعیین جنسیت بر اساس سرعت یا ریتم ضربان، صرفاً یک باور عامیانه است. از دیدگاه علمی، تغییرات ضربان بیشتر به شرایط فیزیولوژیک جنین و وضعیت زایمان مربوط میشود.
جمعبندی
شنیدن صدای قلب جنین یکی از اساسیترین مراحل پایش سلامت جنین در دوران زایمان است. انتخاب نوع روش پایش باید بر اساس وضعیت بالینی مادر، نظر ماما و توصیههای علمی انجام شود.
